Debuteren met een homoseksueel liefdesdrama in een ultraorthodoxe joodse gemeenschap legt Haim Tabakman geen windeieren. "Ik ben niet bang om te falen", zegt de winnaar van het Filmfestival van Gent in De Standaard.
Je zou ‘Eyes wide open’ een ‘Brokeback mountain’ in de chassidische gemeenschap van Jeruzalem kunnen noemen of wijzen op de gelijkenissen met ‘Teorema’ van Pier Paolo Pasolini. Maar dat is Haim Tabakman oneer aandoen. De Israëlische debutant heeft er toch vooral zijn film van gemaakt: zonder de sensatie op te zoeken, maar ook zonder terug te schrikken voor de complexiteit en de intensiteit van de liefde tussen de ultraorthodoxe jood Aaron, een slager en vader van vier kinderen, en Ezry, een jonge outsider met een lelieblanke huid en sensuele lippen.
'Eyes wide open' is uw eerste langspeelfilm en debuten zijn vaak nogal eens persoonlijk. Welke band hebt u met de ultraorthodoxe joodse gemeenschap?
“Tja. Daar vraag je me iets. Ik ben ook een jood, en het judaïsme is een heel mooie religie. Ziedaar mijn band. De orthodoxen houden zich aan verschrikkelijk veel regels en aanbevelingen. Hoe en wanneer je wat mag eten en drinken: overal bestaan regels voor. Daardoor ervaren ze de hele dag een band met God, zijn ze hem voortdurend aan het aanbidden. God is permanent aanwezig. De regels zijn dus meer dan beperkingen. Ze geven ook betekenis, ze creëren een hechte gemeenschap, die erg op zichzelf is gekeerd. Zo'n extreme wereld met heel strikte codes is ideaal om het menselijk gedrag te observeren.”
Waarom ligt homoseksualiteit er zo gevoelig?
“Het ligt niet gevoelig. Het wordt gewoon ontkend. De zonen van Israël kunnen geen homo's zijn. Homoseksualiteit is sciencefiction. Je kunt er dus ook niet over debatteren of onderhandelen. Je kunt wel met een andere man slapen, maar dat is hoogstens een toegift aan een tijdelijke bekoring.”
“Het grappige is dat de mannen in de religieuze gemeenschap vaak heel dicht bijeen zijn: in het badhuis, in de synagoge, als ze zingen en wijn drinken. Op school zijn de jongens continu samen. Op zestienjarige leeftijd moet de seksuele spanning soms hoog oplopen. Maar dat wordt afgedaan als verlangens die je moet onderdrukken, desnoods met pillen.”
“Het gaat niet eens om hypocrisie. Dat je niet slaapt met een andere man is een voorwaarde die van bij het begin duidelijk is. Het staat geschreven in de heilige teksten. Bevalt je dat niet, dan moet je de gemeenschap maar verlaten.”
Maar de gemeenschap de rug toekeren is geen optie voor de verliefde huisvader Aaron?
“Er is voor hem geen uitweg. Uit de gemeenschap stappen is geen optie. Hij kent maar één manier waarop hij zijn leven kan leiden. Aaron kan niet met de regels breken omdat de regels staan voor wat hij zelf wil. Ze geven zin aan zijn leven. Koppig losbreken is alles kapot maken waar hij zelf voor staat. Hij dreigt de waarden te verspelen die hij zelf zo belangrijk vindt. Daarom klampt hij zich vast aan een doctrine: “Ik ben homo omdat God dat wil. Niet met andere mannen slapen is gemakkelijk als je geen homo bent. Maar ik ervaar de bekoring heel intens, ik voel de strijd en met die strijd kan ik religieus ontwaken., Zo makkelijk laat de menselijke ziel zich natuurlijk niet in de luren leggen. Kortom we zien hier een groots conflict.”
U verkettert de ultraorthodoxe gemeenschap niet.
“Nee, het is te simpel als de goeden de goeden zijn en de slechten de slechten. Situaties die niet eenduidig zijn - zoals bijvoorbeeld het Palestijns-Israëlisch conflict - boeien mij. De ultraorthodoxe wereld is kil of zelfs akelig in de ogen van zij die amper iets afweten van het joodse geloof. Maar wie zich de moeite getroost om wat dieper in te gaan op de religieuze dimensie, zal versteld staan. Ze kunnen ook veel géven.”
“De rabbijn in de film beschermt zijn congregatie. Hij probeert zijn vriend Aaron te beschermen tegen het verlies van zijn ziel. Hij heeft zijn redenen. Ik wou geen slechterik opvoeren. Ik wou alles vanuit verschillende invalshoeken bekijken. Soms kunnen twee levensovertuigingen niet naast elkaar staan en dat maakt van de aanhangers boze, agressieve mensen die elkaar kapot maken. Maar bestudeer hun beweegredenen en je zult zelden het pure kwaad aantreffen. Niemand is volledig verkeerd of volledig juist. Daarom pas ik voor een directe aanklacht en probeer ik te observeren.”
Moet Aaron dan maar aanvaarden dat hij de pech heeft een geaardheid te hebben die zijn omgeving ontkent?
“Halt! Ik denk niet dat we dat moeten aanvaarden. Met de film stel ik juist voor om over deze kwestie na te denken. Het is te gemakkelijk om te zeggen ‘zo is het nu eenmaal, verandering is onmogelijk’. Aarons lot stemt mij zeer droevig. Ik zou liever hebben dat de rabbijn Aarons authentieke seksualiteit begrijpt en eventueel een aanpassing van de religieuze wetten overweegt.”
“Ik wil dat de toeschouwer de zaal verlaat met een ongemakkelijk gevoel, maar ik wil niet dat hij concludeert dat een religieus leven verkeerd is. Ook wij kunnen belanden in situaties waarin we niet kunnen kiezen tussen authenticiteit en gehoorzaamheid aan wetten van welke aard ook. Interpreteer de film als een oproep om jezelf de vraag te stellen of jij de wetten blind zou volgen als ze jouw authenticiteit in het gedrang zouden brengen.”
Trouw aan de sobere, minimalistische stijl van de film, toont u hoe Aaron en Ezry de liefde bedrijven. Hoe belangrijk zijn die scènes?
“Ik hou zelf het meest van films die de kijker de kans geven om tussen de lijnen te lezen en zelf vragen en ideeën te formuleren. Als regisseur leg ik het er liever niet te dik op, het mocht geen melodrama worden. De twee mannen samen tonen was essentieel. Zo kun je zien dat hun relatie niets meer of minder is dan twee mensen die elkaar beminnen en in elkaars armen troost vinden. De eerste liefdesscène is een lange, nogal trage opname om de kijker de tijd te geven om te wennen aan twee bebaarde mannen die elkaar omhelzen. Het is belangrijk dat je ziet dat het om meer gaat dan seksuele lust: er is liefde in het spel.”
‘Eyes wide open’ loopt vanaf woensdag in de bioscopen.
