Elizabeth Pisani werkte tien jaar als hiv-epidemiologe: een ontgoochelende ervaring. Pisani is tot de conclusie gekomen dat de aidsindustrie een aidsmaffia is die handenvol geld binnenhaalt en geen levens redt.
Toen Elizabeth Pisani in 1996 haar carrière als hiv-epidemiologe begon, waren er wereldwijd minder dan 1,5 miljoen gevallen van aids bekend. Vandaag wordt dat aantal wereldwijd op circa 40 miljoen geraamd, met meer dan 1,5 miljoen nieuwe besmettingen per jaar. Toch is de indruk wijdverspreid dat we de strijd tegen het virus aan het winnen zijn. De perceptie dat aids alleen sekswerkers, heroïneverslaafden en homo’s treft, heeft intussen plaats geruimd voor de consensus dat het om een universeel probleem gaat. De bedragen die ermee gemoeid zijn, zijn navenant. Tien jaar geleden spendeerde het Westen 300 miljoen dollar aan aidsbestrijding in de derde wereld. In 2007 was dat al 10 miljard dollar. Dit jaar voorzien de VS alleen al een budget van 5 miljard dollar, en daar komt de volgende vijf jaar nog eens 50 miljard dollar bij. Het 'President's Emergency Plan For Aids Relief' (Pepfar), een initiatief van George W. Bush, werd in Washington zelfs ontvangen als het succesvolste buitenlandse hulpprogramma sinds het Marshallplan. Tijdens een recent bezoek aan Afrika werd Bush gehuldigd als de redder die anderhalf miljoen Afrikanen de toegang verschafte tot levensreddende geneesmiddelen.
Toch is Pisani niet in feeststemming. Haar boek Sex, drugs... en aids veroordeelt de wereldwijde aidsstrategie als een slecht uitgewerkt plan dat handenvol geld kost en geen levens redt, maar net levens kost.
“Hiv heeft meestal te maken met mensen die domme dingen doen voor het plezier of het geld”, staat er op de omslag van een proefexemplaar van het boek. “We mogen het alleen zo niet formuleren.”
Seks en drugs
Pisani werkte tien jaar in de aidssector, eerst voor UNAIDS en daarna voor een ngo in Indonesië. Als epidemiologe zag ze al snel het risico van de verspreiding van het virus via drugsspuiters, homoseks en de sekshandel in Azië, Latijns-Amerika en Oost-Europa. Dat bracht in Azië alleen al honderd miljoen mensen in gevaar. Maar dat deed niets af aan het feit dat uit de beschikbare gegevens duidelijk bleek dat “hiv geen miljarden slachtoffers onder de ‘gewone’ bevolking, zou maken”.
Maar “regeringen besteden niet graag geld aan sekswerkers, homo’s en drugsverslaafden”. Dus deed ze een beroep op haar talenten als voormalig journaliste om het soort van rapporten te schrijven dat politici in het Westen ervan overtuigde dat het geen 'verdorven personen', maar 'onschuldige vrouwen' waren die gevaar liepen. “Het mocht niet gaan over seks en drugs. Dus moest het gaan over ontwikkeling en gender.”
Die strategie bleek succesvoller dan ze ooit had kunnen hopen. Publicaties en conferenties over hiv begonnen meer aandacht te besteden aan kwesties zoals armoede, gender, ontwikkeling, kwetsbaarheid en leiderschap dan aan condooms en propere naalden. Voor politici waren die ideeën beter verteerbaar dan seks en drugs en het geld begon binnen te stromen. Alleen heeft het niets te maken met de oorzaken van aids. “We moeten dan ook met die nonsens stoppen”, zegt Pisani. “Door te praten over kwetsbaarheid zullen we niet voorkomen dat mensen besmet raken.”
Retoriek
In feite zijn er twee afzonderlijke aidsepidemieën in de wereld, zegt ze: een in Afrika en een in de rest van de wereld. In Afrika worden mensen besmet via heteroseksuele, niet-commerciële seks, terwijl in de rest van de wereld het risico zich beperkt tot druggebruikers, sekswerkers en homoseksuelen, net die groepen die aidsorganisaties zoveel mogelijk van het probleem hebben proberen te distantiëren. De programma's en preventiemaatregelen die op deze risicogroepen gericht zijn, zoals het gebruik van condooms en propere naalden, hebben succes. “We zouden aids in de rest van de wereld rake klappen kunnen verkopen, maar dat doen we niet, grotendeels omdat we bezig zijn met ontwikkelingswerk, in Afrika. De aidsindustrie heeft tegenwoordig veel weg van een geïsoleerd eiland in een zee van gezond verstand.”
Pisani neemt geen blad voor de mond. Haar boek is heel levendig geschreven en is gebaseerd op ijzersterk wetenschappelijk bewijs. Dat maakt het erg overtuigend. Maar als ze gelijk heeft, waarom staat ze dan alleen met haar kritiek? “Als je je op de cijfers baseert, zijn de conclusies onvermijdelijk. Maar de ngo's en de VN-organisaties kramen al zolang al die onzin over ontwikkeling en armoede uit dat ze in hun eigen retoriek zijn gaan geloven.”
Misschien heeft Pisani gelijk wat de rest van de wereld betreft, maar wat is er mis met de strategie die anderhalf miljoen mensen in Afrika toegang heeft gegeven tot antiretrovirale geneesmiddelen? Het is gemakkelijk om te spotten met gepraat over 'gender en ontwikkeling', maar het heeft een conservatieve president er wel mooi van overtuigd om hiv-behandelingen te financieren op een ongeziene schaal. Maar volgens Pisani wordt dat geld tegen de verkeerde dingen aangegooid. Het schoentje knelt bij het feit dat 82 procent van het Pepfar-budget naar behandeling gaat. “De redenering is: geweldig, we hebben 1,8 miljoen mensen een behandeling gegeven. En volgend jaar zullen dat er nog eens 1,8 miljoen zijn! Dat betekent dat 3,6 miljoen mensen een behandeling zullen krijgen. Maar het werkt exponentieel: hoe meer mensen je behandelt, hoe meer het virus zich kan verspreiden.”
Aidscocktails verminderen immers de virale belasting, waardoor de kans kleiner wordt dat je iemand besmet - zolang je geen enkele dosis overslaat tenminste. “Maar dankzij de medicatie blijven besmette personen ook langer leven en zijn ze gezond genoeg om seks te willen hebben. Je hoeft alleen maar naar de Engelse of Amerikaanse homogemeenschap te kijken, die al acht à negen jaar toegang heeft tot antiretrovirale geneesmiddelen en je stelt vast dat het aantal nieuwe besmettingen toeneemt. Daar krijg je te maken met ‘gedragsdisinhibitie’: weg met die condooms, ik heb ze niet meer nodig. Als hij positief is, zal hij wel medicatie nemen en me dus waarschijnlijk niet besmetten. Als ik toch besmet raak, zal dat weliswaar vervelend zijn, maar daarom niet het einde van de wereld.”
Maagdelijkheidseed
Het is dan ook schrijnend dat “zelfs de 20 cent per dollar die aan preventie besteed wordt, nog verspild wordt”, argumenteert Pisani. Zo gaat een derde van het preventiebudget naar religieus geïnspireerde organisaties die weigeren om condooms te verspreiden en alleen onthouding voor het huwelijk preken. Het mislukkingspercentage van 'maagdelijkheidseed'-programma's in de VS bedraagt ongeveer 75 procent, terwijl het mislukkingspercentage van condooms rond de 2 procent schommelt. “Toch beweert Pepfar dat het gevoerde beleid gebaseerd is op bewijzen.” In haar kritiek op de 'behandeling en onthouding'-aanpak in Afrika staat Pisani niet alleen. De directeur van het Amerikaanse 'National Institute of Allergy and Infectious Diseases' verklaarde afgelopen zomer dat “voor elke persoon die levensreddende geneesmiddelen krijgt, zes nieuwe personen besmet raken. We zijn de strijd overduidelijk aan het verliezen.” Maar hoewel sommigen binnen de aidsindustrie bereid zijn om de tegenstrijdigheden van de rechts-conservatieve ideologie te bekritiseren, vindt Pisani hen veel minder bereid om de ideologische motivatie van hun eigen 'armoede veroorzaakt aids'-agenda kritisch te bekijken. Ze durven niet te zeggen dat het virus doorgaans doorgegeven wordt door risicovol gedrag, omdat ze bang zijn om 'veroordelend' over te komen en de oude rechts-conservatieve redenering te bevestigen die stelt dat mensen met hiv geen verzorging verdienen.
“Mensen raken besmet omdat ze domme dingen doen. Mensen doen voortdurend domme dingen. Ik ook. Iedereen. Maar waarom is het wel oké om rokers te veroordelen en niet de mensen die in één weekend met zestien kerels de koffer induiken zonder condooms te gebruiken?”
Maar is dat dan geen oordeel? “Ik denk niet dat er iets kwaadaardigs schuilt in het hebben van anale seks met zestien mensen in één weekend zonder condooms te gebruiken. Ik denk gewoon dat de kans dan groot is dat je besmet raakt. Ik vind dat als we een dodelijke ziekte kunnen voorkomen, we dat ook moeten doen. Ik begrijp dan ook niet hoe het oké kan zijn om iemand die ziek is in leven te houden, maar dat het niet oké is om te voorkomen dat diezelfde persoon ziek wordt.”
Elizabeth Pisani - Sex, drugs... en aids. Onthullingen uit de hypocriete wereld van de hiv-preventie. Vertaald door Mieke Hulsbosch, Nieuw Amsterdam, 336 blz., 22,95 . Oorspronkelijke titel: The wisdom of whores.
Redacteur: Stefan
Datum: Monday, September 29 2008
In feite zijn er twee afzonderlijke aidsepidemieën in de wereld, zegt ze: een in Afrika en een in de rest van de wereld. In Afrika worden mensen besmet via heteroseksuele, niet-commerciële seks, terwijl in de rest van de wereld het risico zich beperkt tot druggebruikers, sekswerkers en homoseksuelen, net die groepen die aidsorganisaties zoveel mogelijk van het probleem hebben proberen te distantiëren. De programma's en preventiemaatregelen die op deze risicogroepen gericht zijn, zoals het gebruik van condooms en propere naalden, hebben succes. “We zouden aids in de rest van de wereld rake klappen kunnen verkopen, maar dat doen we niet, grotendeels omdat we bezig zijn met ontwikkelingswerk, in Afrika. De aidsindustrie heeft tegenwoordig veel weg van een geïsoleerd eiland in een zee van gezond verstand.”
